Ἐπισκεφθῆτε τὴν παρουσία τῶν ἐκδόσεων Θεοδόση Ἀγγ. Παπαδημητρόπουλου στὸ issuu:
https://issuu.com/th.papadimitropoulos
καὶ ξεφυλλίστε ἐνδεικτικὰ ἀποσπάσματα ἀπὸ τὴ Σειρὰ Ἴψεν.
Τὰ ὥς τώρα ἐκδοθέντα:
Ἐπισκεφθῆτε τὴν παρουσία τῶν ἐκδόσεων Θεοδόση Ἀγγ. Παπαδημητρόπουλου στὸ issuu:
καὶ ξεφυλλίστε ἐνδεικτικὰ ἀποσπάσματα ἀπὸ τὴ Σειρὰ Ἴψεν.
Τὰ ὥς τώρα ἐκδοθέντα:
Solen. Solen.
Ὁ ἥλιος. Ὁ ἥλιος.
[ΟΣΒΑΛΤ, Ἑρρίκου Ἴψεν Βρικόλακες, τέλος Γ΄ πράξης.]
Μ’ αὐτὰ τὰ λόγια σφραγίζεται τὸ πέρασμα τοῦ Ὄσβαλτ στὸ νοητικὸ σκοτάδι γιὰ τὶς ἁμαρτίες τοῦ πατέρα καὶ τῆς μητέρας του· ἔχει ἤδη χάσει κιόλας τ’ ὅποιο μερτικό του στὴν ἀγάπη.
Ὁ Ἰουλιανὸς στὸν Αὐτοκράτορα καὶ Γαλιλαῖο (τὸ opus magnum κατὰ τὸν ἴδιο τὸν Ἴψεν) πεθαίνει μές στὴν ἀπελπισία του γιὰ τὸ ναυαγισμένον ἀρχαῖο κόσμο, ρωτῶντας τραγικά τὸν Ἀπόλλωνα-Λοξία, τὸ θεὸ τοῦ φωτός:
O, sol, sol, – hvi bedrog du mig?
Ὦ Ἥλιε Ἥλιε,.. πῶς μ’ ἐξαπάτησες;
[Ἑρρίκου Ἴψεν Αὐτοκράτορας καὶ Γαλιλαῖος, τέλος Β΄ μέρους: Ὁ αὐτοκράτορας Ἰουλιανός· Samlede værker. Πρβλ Κατὰ Ματθαῖον, KΖ΄ 46: Θεέ μου θεέ μου, ἱνατί με ἐγκατέλιπες;]
Κ’ εἶναι ἐσκεμμένα ἀμφίσημο κατὰ πόσον ὁ γόνος τῶν Ἄλβινγκ θέλει νὰ κρυφτῇ ἀπ’ τὸν ἥλιο (ὡς βρικόλακας) ἢ νὰ τὸν ἀντικρύσῃ γιὰ στερνὴ φορὰ σὰν τὸν Οἰδίποδα στὸ σοφόκλειο δρᾶμα:
Ἰοὺ ἰού· τὰ πάντ’ ἂν ἐξήκοι σαφῆ.
Ἄαα, φανερώθηκαν ὅλα πιά.
Ὦ φῶς, τελευταῖόν σε προσβλέψαιμι νῦν…
Φώωως, νὰ σ’ ἔβλεπα γιὰ στερνὴ φορά…
[Σοφοκλέους Οἰδίπους Τύραννος, στ. 1182-3.]
Τὸ σπαραχτικὸ τέλος τοῦ Ὄσβαλτ θὰ μποροῦσε νὰ προταχθῇ σ’ ὁλόκληρο τὸ ἔργο τοῦ Ἴψεν: ἀκόμα κι ὁ ἐκφυλισμένος πιὰ νοῦς τοῦ ἄτυχου καλλιτέχνη ψάχνει τὸ φῶς -τὴν ἀλήθεια παρὰ ποὺ τὴν τρέμει…
Ἡ πορεία τοῦ ἄτυχου νέου ταυτίζεται μὲ τὸ τετράστιχο Et vers (= Ἕνας στίχος) ποὺ συμπεριλαμβάνει ὁ Ἴψεν σὲ μιὰν ἐπιστολὴ πρὸς τὸ μεταφραστὴ τῶν δραμάτων του Ludwig Passagre (16-6-1880) καὶ τὄχε τυπώσει καὶ στὴ συλλογὴ τῶν Ποιημάτων του:
At leve er – krig med trolde
Ζῶντας -πολεμᾶς μὲ δαίμονες
i hjertets og hjernens hvælv.
στοῦ νοῦ καὶ τῆς καρδιᾶς τὸ κάστρο.
At digte, – det er at holde
Δημιουργῶντας -καλεῖς νἀρθῇ
dommedag over sig selv.
ἐπάνω σου τῆς Κρίσεως ἡ Ἡμέρα.
[Ἡ προμετωπίδα τοῦ Ἰδού ὁ ἄνθρωπος! στὴν ἐδῶ Σειρὰ Ἴψεν.]
Ἴδια κ’ ἡ οὐσία τῶν ἀρκτικῶν στίχων τοῦ πρώτου ἔργου τοῦ Ἴψεν, τοῦ Κατιλίνα:
Jeg må! Jeg må; så byder mig en stemme
«Πρέπει!.. Πρέπει!..» μὲ προτρέπει μιὰ φωνὴ
i sjælens dyb, – og jeg vil følge den.
ἀπὸ τὰ μύχια τῆς ψυχῆς… καὶ θὰ ὑπακούσω!
Kraft ejer jeg, og mod til noget bedre,
Ἔχω δύναμη -θάρρος γιὰ κάτιτίς καλύτερο,
til noget højere, end dette liv [].
ὑψηλότερο ἀπὸ τούτη δῶ τὴ ζήση.
Vågn, Catilina; – vågn, og vord en mand!
«Ξύπνα, Κατιλίνα -σήκω! Ξύπνα καὶ φέρσου ἀντρίκια!»
[Ἀπὸ τὸν ἀρχικὸ μονόλογο τοῦ Κατιλίνα.]
Δυστυχῶς, ὅμως, ὁ κακόμοιρος Ὄσβαλτ ἔχασε τὴ μάχη μὲ τὰ τρόλλ (trolde) — τοὺς δαίμονες τῆς ψυχῆς του — κ’ ἡ εὐθύνη δέν ἦταν δικιά του μὰ τοῦ πατέρα καὶ κυρίως τῆς μητέρας του («ἀμαρτίαι γονέων παιδεύουσι τέκνα»· βλ. Ἔξοδος, Κ΄ 5· Δευτερονόμιον, Ε΄ 9). Ἡ μοῖρα του (καὶ μαζὶ τῆς μάννας του) ἀποτελεῖ μιὰ πικρὴ κι ἄκρως ἀπαισιόδοξη ὑπόμνηση: Παρὰ τὴ συνείδηση, τὴν ἐλευθερία καὶ τὴν παιδεία, τὸ κακὸ τοῦ Κόσμου δέν ἀποσοβεῖται..- ἂν ξεκινήσουν νὰ γυρνᾶνε τὰ γρανάζια τῆς καταστροφῆς, ὁ ἄνθρωπος μπορεῖ νὰ διασώσῃ — στὴν καλύτερη περίπτωση — μονάχα τὴν ἀξιοπρέπεια καὶ τ’ ὅποιο ἀνθρώπινο μεγαλεῖο του (κι ὁ ἀβοήθητος Ὄσβαλτ χάνει ἀκόμα κι αὐτά). Οἱ Βρικόλακες καταδύονται στὴν παραδοξότητα τῆς Ὕπαρξης -νά γιατί θυμίζουν σὲ τόσα τὶς τραγωδίες τῶν Ἀρχαίων.
Ὁ Πάουλ Σλέντερ — ἕνας ἀπ’ τοὺς ἐπιμελητὲς τῆς γερμανικῆς ἔκδοσης τοῦ ἰψενικοῦ σώματος — παρουσίασε στὴν Vossische Zeitung (10-1-1887) τὸ ἔργο ἀπὸ μιάν, ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον, θετικὴ σκοπιά· ὁ ἀρχισυντάκτης τοῦ πρόσθεσε, ὅμως, τὴν παρακάτω ὑποσημείωση ποὺ τότε ἔγινε εὐρέως ἀποδεκτή:
Στὶς φιλοσοφικὲς πραγματεῖες ἐπιλύονται τὰ δυσκολώτερα ἠθικά, κοινωνικὰ καὶ φιλοσοφικὰ προβλήματα. Γιὰ τὴν Τέχνη, ὅσο διαφορετικὲς κι ἂν εἶναι οἱ ὅποιες τάσεις, παραμένει ἀκατάρριπτος ἕνας νόμος: Τὸ ἔργο πρέπει νὰ μᾶς προσφέρῃ ἀπόλαυση κ’ ἡδονή — νὰ μᾶς ἐξυψώνῃ — καὶ νὰ μήν προκαλῇ ἀποτροπιασμό, νὰ μήν ἀποτελῇ βάσανο καί, ἀκόμα χειρότερα, νὰ μή σπέρνῃ μιὰν ἀπέλπιδα ἀμφιβολία· κι ὅλα τοῦτα ἀκόμα κι ὅταν ἡ ὑπόθεση ἑδράζεται στὴν πραγματικότητα (ποὺ ἀμφισβητοῦμε [] <γιὰ τοὺς Βρυκόλακες>). Εἶναι παρανόηση τῆς Τέχνης νὰ προσπαθοῦμε νὰ ἐπιλύσουμε ἠθικὰ καὶ κοινωνικὰ προβλήματα μέσῳ αὐτῆς -ἀσχέτως ἂν δίνῃ μορφὴ μιὰ δραματικὴ πλαστουργικὴ δύναμη ὅπως τοῦ Ἴψεν…
Μές στὶς τόσες παρανοήσεις του, ὁ ἀρχισυντάκτης θέτει ἄθελά του τὸ κεντρικὸ ζήτημα: Οἱ Βρικόλακες ἀσχολοῦνται μὲ θεμελιώδη προβλήματα, σὰν τ’ ἀττικὰ δράματα· δὲν παύουν, ὅμως, οὔτε στιγμὴ νἆναι ζωντανὴ κι οὐσιαστικὴ ποίηση, ὅπως καί οἱ ἀρχαῖες τραγῳδίες, καὶ κάτα τοῦτον ἀκριβῶς θεατρικώτατη δημιουργία: πλασμένη νὰ συναρπάσῃ σκηνικὰ καὶ νὰ διδάξῃ διὰ τῆς μιμήσεως. Κι ἂν ἰσχύουν ὅσα ὑποστηρίζει ὁ ἐφημεριδογράφος, τί θἄπρεπε ἀλήθεια νὰ εἰπωθῇ γιὰ τὸν σαιξπηρικὸ Ἅμλετ, τὸν γκαιτικὸ Φάουστ, τοὺς ἰψενικοὺς Πέερ Γκὺντ καὶ Μπράντ;.. Στ’ ἀλήθεια, ὑπάρχει κλασικὸ ποιητικὸ δρᾶμα ποὺ νὰ μήν καταπιάνεται μ’ ἕνα ἐρώτημα παράλληλο κάποιου κομβικοῦ ζητήματος στὴν Ἱστορία τοῦ Πνεύματος;
Ὅπως ἔγραψε ὁ Ἴψεν στὸ συμπατριώτη του Μπγιέρνσον γιὰ μιὰν ἀντίστοιχη τοποθέτηση τοῦ κριτικοῦ Πέττερσεν (ἐπιστολὴ τοῦ 1867):
Min bog er poesi;
Τὸ βιβλίο μου εἶναι ποίηση!
og er den det ikke,
Κι ἂν δέν εἶναι,
så skal den blive det.
θὰ γίνῃ ποίηση.
Begrebet poesi skal
Τῆς Ποίησης ἡ ἔννοια θ’ ἀλλάξῃ []
komme og bøje
ὥστε νὰ συμμορφωθῇ
sig efter bogen.
μὲ τοῦτο τὸ βιβλίο.
[Breve, τόμ. Ι: 1849-73, σελ. 159.]
Σ’ ἄλλη ἐπιστολὴ πρὸς τὸν ἐκδότη του (16/03/1882) ἰσχυρίζεται ὁ δημιουργός:
Min bog ejer fremtiden for sig.
Στὸ βιβλίο μου ἀνήκει τὸ μέλλον
-ὁλόκληρος ὁ 20ὸς αἰώνας δραματουργικὰ καί σεναριογραφικά.
Ὥς τὴ στιγμὴ ποὺ τὸν χτύπησε ἐγκεφαλικὸ τὸ 1901, ὁ Νορβηγός «ἀρχιμάστορας» τοῦ Θεάτρου δὲ σταμάτησε νὰ μάχεται συνεχῶς, μ’ ὅπλο κι ἀσπίδα τὴν πέννα του, τὰ τρὸλλ τῆς ψυχῆς κυοφορῶντας τὸ νέο -διαρκῶς ἀποζητῶντας τὸν ἥλιο.
Ποῖος, ἀλήθεια, δέν γιγνώσκει τὴν μαγευτικὴν δύναμιν τῆς Μουσικῆς, ποῖος ἀγνοεῖ ὅτι εἰς τὴν Μουσικήν ἐδόθη ἡ ἁρμοδιότης νὰ κόπτῃ, μετὰ τοῦ ἀλεξανδρείου φασγάνου, τὸν Γόρδιον Δεσμὸν τῆς Σκέψεως καὶ νὰ ἐκτινάσσῃ ἡμᾶς πέραν τῆς σπειροειδοῦς ἀτραποῦ τῆς Λογικῆς μετὰ ταχυτῆτος φωτός -νὰ μᾶς ἐναποθέτῃ εἰς τόπον ἀνέλπιστον προτέρως;!
Ἀπὸ τὸν Πρόλογο τοῦ δραματουργοῦ
στὴ Νόρμαν ἢ ἑνὸς πολιτικοῦ τὴν ἀγάπην
μετάφραση: Θεοδόσης Ἀγγ. Παπαδημητρόπουλος
[Ἀστεροειδὴς ἔχει λάβει τὸ ὄνομα τοῦ Ἴψεν: (5696) Ibsen, διὰ τὴν προσφορὰν αὐτοῦ εἰς τὰ γράμματα καὶ τὰς τέχνας. Μετάφρασις: Θεοδόσης Ἀγγ. Παπαδημητρόπουλος.]
Just under min kometfærd mod en egn,
Ἀκριβῶς κάτω ἀπ’ τὴν τροχιά μου τοῦ κομήτη,
hvorhen jeg stævned for at finde hjemmet,
καταπὼς τραύαγα λοιπὸν γιὰ νὰ εὕρω σπίτι,
i verdensrummet viste sig en fremmed
ξένος σὲ χῶρο κοσμικὸν ἐφανερώθη –
uventet gæst ved Andromedas tegn.
ἐξ Ἀνδρομέδας ἀπροσμένως μ’ ἐπεσκέφθη.
Der bæres bud ned til vor gamle jord,
Ἔφερε μήνυμα στὴν γηραλέα Γῆ
at ude i det højtidsstille fjerne
πὼς κεῖ στὰ βάθη, στὴν ἀπόλυτο σιωπή,
der havde kaos skabt sig til en stjerne,
τὸ χάος ἔλαβεν ἀστέρος τὴν μορφή
da det slog ind på samlingslovens spor. –
μ’ ἕλξεως τῆς παγκοσμίου τὴν πυγμή.
Jeg fandt et andet kaos rundt omkring,
Ἕνα χάος ἐκεῖ συνήντησα κυκλωτικό:
med spredte viljer og med skilte veje
Ἐπόθει κάθε πρᾶγμα δρόμο διαφορετικό –
og uden drift til fælles banesving
χωρίς ἐτοῦτο ἐκεῖ νὰ σπεύδῃ σὲ τροχιὰ κοινή –
og uden higen mod et midtpunkts leje.
δίχως μιὰ τάσι πρὸς κάποια θέσι κεντρική.
Men da jeg atter stod i fjernets stilhed,
Καὶ σὰν εὑρέθην πάλι στὴν σιωπὴ τὴν μακρινή
da tog jeg varsel af hvad der var sket, –
τότε ἀντελήφθην πράγματι ὅ,τι εἶχε συμβῆ,..
tog varsel af hvad selv jeg havde set:
εἴδησιν ἔλαβα σὰν τί εἰχα μόλις ἐγὼ δεῖ:
lystågers samling til en stjernes billed.
ἀπὸ νέφος φωτὸς εἰχε ἄστρο μόλις μορφωθῆ.
Lyståger tror jeg på, skønt uden orden,
Πιστεύω ἐγὼ στὰ νέφη δίχως νὰ ἔχουν τάξι,
kaotisk løst den vælter sig i nord;
πάνω στὸν Βορρᾶ ὡς χαοτικῶς κινοῦνται·
jeg tror den er på samlingslovens spor, –
ἐγὼ πιστεύω ὅτι εἶναι ἡ παγκοσμία ἕλξι,..
en lysrig stjerne i sin første vorden.
καὶ ἀστέρες φωτεινοί πρωτοδημιουργοῦνται.
ΓΚΡΕΓΚΕΡΣ: Ἕνα πουλὶ μέσα. Μὴ κ᾽ εἶναι πάπια;
ΕΚΝΤΑΛ: Προφανῶς κ᾽ εἶναι πάπια!
ΓΙΑΛΜΑΡ: Ἄλλα σὰν τί πάπια νομίζεις;..
ΧΕΝΤΒΙΓΚ: Δὲν εἶναι μιὰ συνηθισμένη πάπια…
ΓΚΡΕΓΚΕΡΣ: Οὔτε πάπια Βαρβαρίας.
ΕΚΝΤΑΛ: Ὄχι, κύριε… Βέρλε. Δέν εἶναι Βαρβαρίας,.. εἶναι μιὰ ἀγριόπαπια. Τὸ «πουλί», ποὺ λέτε σεῖς,.. εἶναι μιὰ ἀγριόπαπια. Ἡ δικιά μας ἀγριόπαπια, ἀγαπητέ μου.
Ἀπὸ τὴν Ἀγριόπαπια σὲ μετάφραση τοῦ Θεοδόση Ἀγγ. Παπαδημητρόπουλο.