fbpx

Θεοδόσης Ἀγγ. Παπαδημητρόπουλος

Ἰδού ὁ ἄνθρωπος!

Γιὰ τὴν πορεία τοῦ δημιουργοῦ

Ἑρρίκου Ἴψεν (Henrik Ibsen)

Πολυμεσικὸ χρονολόγιο

Τίτλος χρονολογίου ἀπὸ Κατὰ Ἰωάννην ΙΘ΄ 5.

At leve er – krig med trolde
Ζῶντας -πολεμᾶς μὲ δαίμονες
i hjertets og hjernens hvælv.
στοῦ νοῦ καὶ τῆς καρδιᾶς τὸ κάστρο.
At digte, – det er at holde
Δημιουργῶντας -καλεῖς νἀρθῇ
dommedag over sig selv.
ἐπάνω σου τῆς Κρίσεως ἡ Ἡμέρα.

Ἕνας στίχος· βλ. HISeDigte.

trold-τρόλλ: Δαιμονικὰ πλάσματα τῆς Σκανδιναβικῆς παράδοσης.

Γιὰ νὰ μ᾽ ἐννοήσετε πλήρως, πρέπει νὰ γνωρίσετε τὴ Νορβηγία! Ἡ μεγαλοπρεπής, ἀλλ᾽ αὐστηρή, Φύση [] κ᾽ ἡ ἀπομόνωση [] – τὰ [] σπίτια ἀπέχουν μίλια μεταξύ τους – κάνουν τοὺς ἀνθρώπους ἐκειπάνω νὰ μή νοιάζωνται ὁ ἕνας γιὰ τὸν ἄλλον, ν᾽ ἀσχολοῦνται μονάχα μὲ τὸν ἑαυτό τους, νἆναι στοχαστικοί, σοβαροὶ καὶ μελαγχολικοί -ἐπιφυλακτικοί… [] Καθένας στὴν πατρίδα κ᾽ ἕνας φιλόσοφος! Κ᾽ οἱ μεγάλοι, σκοτεινοί χειμῶνες μὲ τὰ σπίτια κυκλωμένα ἀπὸ ἀδιαπέραστη ὁμίχλη..- μακάρι νἄβλεπαν περισσότερο τὸν ἥλιο!

Ἀπὸ συνομιλία τοῦ Ἴψεν μὲ τὸν Felix Philippi: Mein Verkehr mit Henrik Ibsen στὴ Neue Freie Presse, Wien, ἀριθμὸς φύλλου 13.713, Δευτέρα 27/10/1902.

Ibsen.jpg
Ἑρρῖκος Ἴψεν (01/01/1894)

Τὸ σημερινὸ Βασίλειο τῆς Νορβηγίας ἀποτελεῖται ἀπὸ τὸ δυτικὸ κομμάτι τῆς Σκανδιναβικῆς χερσονήσου -τὸ βορειότερο ἄκρο τῆς Εὐρώπης· σημαντικὸ μέρος του βρίσκεται πάνω ἀπ᾽ τὸν Ἀρκτικὸ Κύκλο, ὅμως οἱ πλέον κατοικημένες περιοχὲς εἶναι οἱ νοτιώτερες. Οἱ χειμῶνες μὲ τὶς μακρὲς νύχτες, τὸ ἰδιαίτερο ψῦχος, καθὼς κ᾽ ἡ ἕβδομη μεγαλύτερη στὸν κόσμο ἀκτογραμμή, λόγῳ τῶν συνεχῶν ἐσοχῶν τῆς θάλασσας στὴ στεριὰ μὲ κρημνώδεις πλαγιὲς ἑκατέρωθεν καὶ βαθειά νερὰ μέσα τους: τῶν φιόρδ (fjord), ὁρίζουν ἀδήριτα τὴν ἐκεῖ ζωή.

Flag of Norway
Ἡ Νορβηγικὴ σημαία.
Map Norway political-geo.png
Adolph Tidemand & Hans Gude - Bridal Procession on the Hardangerfjord - Google Art Project.jpg
Ἄντολφ Τίντεμαν & Χὰνς Γκοῦντε. Νυφιάτικη βαρκάδα στὸ Χαρντάνγκερ. 1848.

Τὸν 8ο -10ο αἰῶνα, ἡ εὐρύτερη Σκανδιναβικὴ χερσόνησος ἀποτέλεσε τὴν ἑστία τῶν πολεμόχαρων, γενναίων καὶ ναυτικώτατων Βίκινγκς πού, διασχίζοντας θάλασσες κι ἀνάποδα τὰ ποτάμια, φτάσανε ὥς τὴν περιοχὴ τοῦ Κίεβου στὴ Ρωσία, ἰδρύοντας ἐκεῖ μάλιστα τὸν πρόδρομο τοῦ σύγχρονου Ρωσικοῦ κράτους, καὶ τὴ Βινλανδία στὴ Βόρεια Ἀμερική. Μὲ τ᾽ ὄνομα: Νορμανδοί (< ἀρχαιοσκανδιναβικὰ norðmaðr = ἄνδρας τοῦ Βορρᾶ) γίνανε τὸ φόβητρο σ᾽ ὁλόκληρη τὴν ἠπειρωτικὴ καὶ νησιωτικὴ Εὐρώπη· πόλεις μεγάλες κι αὐτοκρατορίες μάθανε τὴ δύναμη καὶ τὴ γενναιότητά τους, ὅπως τὸ Βυζάντιο μὲ τὸν κατακτητὴ Ροβέρτο Γυισκάρδο καὶ τοὺς Βάραγγους μισθοφόρους. Οἱ πληθυσμοί, ποὺ παρέμειναν στὴ χερσόνησο, ἐκχριστιανίστηκαν πλήρως κατὰ τοὺς ἑπόμενους δύο αἰῶνες. Στὴν Ἰσλανδία, ποὖχε ἐποικιστῆ μεταξὺ 870-930 ἀπὸ Νορβηγούς, λόγῳ τῆς ἀπομονωμένης της φύσης, περισώθηκαν οἱ ἀρχαιοσκανδιναβικοὶ μῦθοι καὶ θρῦλοι ὡς ἀφηγήσεις: οἱ Σάγκες, καθὼς κ᾽ οἱ ἐπικὲς Ἔντες. Τὸ 19ο αἰῶνα, λόγῳ τῶν ἐθνιστικῶν κινημάτων, οἱ λόγιοι ἐπανῆλθαν στὴν προχριστιανικὴ περίοδο, μελετῶντας την κ᾽ ἐμπνεόμενοι ἀπ᾽ αὐτήν.

Osebergskipet2014.jpg
Τὸ πλοῖο τοῦ Ὄσεμπεργκ.

Av Peulle – Eget verk, CC BY-SA 4.0, Lenke

Ἡ σύγχρονη Νορβηγικὴ γλῶσσα ἔχει δύο ἐπίσημες γραπτὲς μορφές: τὰ Bokmål (= τὴ γλῶσσα τῶν βιβλίων) καὶ τὰ Nynorsk (= Νεονορβηγικά). Ἡ δεύτερη εἶναι σύγκραση τοπικῶν διαλέκτων· ἡ πρώτη, ἡ ἐξέλιξη τῆς Riksmål (= γλῶσσα τῆς ἐπικράτειας), μορφὴ τῆς Κοινῆς Δανονορβηγικῆς, ἀφοῦ ἡ Νορβηγία ἔμεινε 434 χρόνια ὑπὸ δανικὴ κατοχή. Ἡ Ἰσλανδική, ἡ Νορβηγική, ἡ Δανική, ἡ Σουηδικὴ καὶ ἡ Φεροϊκὴ συναπαρτίζουν τὴ βορειογερμανικὴ οἰκογένεια ἐντὸς τῆς μεγαλύτερης τῶν ἰνδοευρωπαϊκῶν γλωσσῶν. Ὁ Ἴψεν ἔγραψε στὴ Riksmål, ποὺ ἀποτελοῦσε τὸ λόγιο ἰδίωμα τῆς ἐποχῆς του – κάτι ἀντίστοιχο μὲ τὴ δική μας Καθαρεύουσα – χρησιμοποιῶντας κιόλας ἰδιωματικὰ στοιχεῖα κ᾽ εἰσάγοντας νεολογισμούς.

IndoEuropeanTree.svg
Διακλάδωση τῶν ἰνδοευρωπαϊκῶν γλωσσῶν.

Av Multiple authors, first version by Mandrak – Original work, CC BY-SA 3.0, Lenke

Målformer i Norge.png
Ἡ κατανομὴ τῶν δύο ἐπισήμων ἰδιωμάτων τῆς Νορβηγικῆς (nøytral = οὐδέτερος).

Av User:Tonym88 (Norwegian caption by User:Mathias-S) – Translated version of File:Norwegianmalforms.png, CC BY-SA 2.5, Lenke

Στὶς μέρες μας, ἡ Νορβηγία διαχειρίζεται σημαντικὸ πλοῦτο λόγῳ τῶν ἐξορύξεων πετρελαίου στὴ Βόρεια Θάλασσα· ἡ κατάσταση ἦταν πολύ διαφορετικὴ στὰ πρῶτα χρόνια τοῦ 19ου αἰώνα: Ἡ οἰκονομία βασιζόταν στὸ ἐξαγωγικὸ ἐμπόριο πρώτων ὑλῶν (ξυλείας) καὶ στὴ ναυτιλία. Ἡ ἐπιβίωση ἦταν δύσκολη, οἱ εὐκαιρίες στὸν πνευματικὸ στίβο ἐξαιρετικὰ περιωρισμένες κ᾽ ἡ θεατρικὴ ζωὴ ὑποβαθμισμένη, προσάρτημα οὐσιαστικὰ τοῦ τότε Δανικοῦ Θεάτρου -καί σ᾽ ἐπίπεδο δημιουργῶν, μὰ καί σ᾽ ἐπίπεδο γλώσσας καὶ δομῶν.

Τὰ σκηνικὰ πρόσωπα μές στὸ χρονολόγιο ἀναφέρονται μὲ κεφαλαῖα καί, παρὰ ταῦτα, τονίζονται γιὰ τὴν ὀρθή τους ἐκφορὰ στὴν Ἑλληνική.

Τὸ ὑλικὸ τοῦ χρονολογίου (μεταφράσεις, σχολιασμός, συσχετίσεις, βιβλιογραφία κ.λ.) ἀντλεῖται ἀπ’ τὴν ἐργασία τοῦ Θεοδόση Ἀγγ. Παπαδημητρόπουλου στὴ σειρὰ Ἴψεν τῶν ἐκδόσεών του· κοντινὴ μορφή του προτάσσεται σὲ κάθε μετάφραση ἰψενικοῦ ἔργου ἀπὸ τὴ Σειρά. 

Λογότυπος ἐκδόσεων.
Ἐκδόσεις Θεοδόση Ἀγγ. Παπαδημητρόπουλου

Διαβάστε τὴν εἰσαγωγή


20/03/1828 – Γέννηση τοῦ Ἑρρίκου Ἴψεν

Ἑρρῖκος (Χένρικ) Γιόχαν Ἴψεν γεννήθηκε στὶς 20 Μαρτίου 1828 στὸ Σίεν, μικρὸ ἐξαγωγικὸ λιμάνι ξυλείας, ἑκατὸν πενήντα χιλιόμετρα νοτιοδυτικὰ τῆς Χριστιανίας (τοῦ σημερινοῦ Ὄσλο). Ἦταν τὸ δεύτερο ἀπ᾽ τά, συνολικὰ ἕξι, παιδιὰ τοῦ Κνοὺτ καὶ τῆς Μάριχεν, τὸ γένος Ἄλτενμπουργκ· τ᾽ ὄνομα τῆς μεγαλύτερής του ἀδερφῆς, Χέντβιγκ-Κατερίνας, θἄμενε στὴν Ἱστορία τοῦ Δυτικοῦ Πνεύματος, ὡς ἕν᾽ ἀπ᾽ τὰ κύρια πρόσωπα τῆς Ἀγριόπαπιας. Ὅπως γράφει ὁ ἴδιος στὸ αὐτοβιογραφικὸ πεζὸ Παιδικὲς μνῆμες (1881): Τὸ Σίεν ἦταν, τὰ παιδικά μου χρόνια, μιὰ πολύ χαρούμενη πόλη μὲ σημαντικὴ κοινωνικὴ ζωή -κάτι πολύ διαφορετικὸ ἀπ᾽ ὅ,τι θὰ κατέληγεγιὰ μένα⟩…

Skien sentrum sett fra havna.jpg
Ἄποψη τοῦ Σίεν, CC BY-SA 3.0, Lenke

10/06/1834 – Χρεοκοπία πατέρα Ίψεν

Ἕξι χρόνια ἀργότερα (10/06/1834), ὁ πατέρας Ἴψεν χρεοκόπησε κ᾽ ἡ οἰκογένεια, ἀναγκαστικά, μετακόμισε σὲ μικρότερο σπίτι στὸ Βένστεπ, κοντὰ στὸ Σιέν. Τὸ γεγονὸς στιγμάτισε τὸ μικρὸν Ἑρρῖκο, ποὺ κουβαλοῦσε τούτη τὴν πατρικὴ κακοτυχία βαρέως ὥς τὸ τέλος τῆς ζωῆς του· ἕνας τρόμος τῆς ἀποτυχίας κι ἀνυποληψίας τὸν κατέλαβε -ἐκεῖνο τὸ βαθύτατο πάθος ποὺ γέννησε πολύ ἀργότερα μορφές, ὅπως τοῦ Β΄ΕΡΛΕ, τοῦ ΑΡΧΙΜΑΣΤΟΡΑ ΣΌΛΝΕΣ, τοῦ τραπεζίτη ΙΩΑΝΝΗ ΓΑΒΡΙΗΛ ΜΠΌΡΚΜΑΝ, καὶ τὸν κατέστησε στὰ στερνά του «κέρβερο» σωστό στὴν ἐποπτεία τῶν οἰκιακῶν ἐξόδων καὶ μανιώδη ἐπενδυτὴ τῶν συγγραφικῶν του δικαιωμάτων…

Venstoep Skien.jpg
Τὸ σπίτι τοῦ Ἴψεν στὸ Βένστεπ. Ἀπὸ τὸν User:MahlumEget verk, Offentlig eiendom, Lenke

1841 – «Ἕνα ὄνειρο»

Τὸ πρῶτο κείμενο τοῦ Ἑρρίκου Ἴψεν:

Σὲ πορεία «πάνω ἀπ᾽ τὴν ἔρημο» ἤμαστε σαστισμένοι, ἀγριεμένοι, ἐξαντλημένοι ἀπ᾽ τῆς νύχτας τὸ σκοτάδι. Σὰν τὸν Ἰακώβ, τὰ χρόνια τὰ παληά, ξαποστάσαμε βάζοντας πέτρα κάτω ἀπ᾽ τὸ κεφάλι μας. Τὸ συντροφό μου τὸν πῆρε σύντομα ὁ ὕπνος· ἐγὼ δέν μποροῦσα νὰ κοιμηθῶ. Τέλος, ἡ κούραση μὲ νίκησε… Τότε, σ᾽ ὄνειρο, στάθηκε ἀποπάνω μου ἄγγελος καὶ μοῦ ᾽πε:

Σήκω κι ἀκολούθα με!

Ποῦ θές νὰ μ᾽ ὁδηγήσῃς σὲ τοῦτο τὸ σκοτάδι;, τὸν ρώτησα.

Ἔλα!, μοῦ ξανάπε. Κι ὅραμα θὰ σοῦ δείξω -τὴν ἀνθρώπινη ζωὴ στὴν Πραγματικότητα καὶ κατὰ τὴν Ἀλήθεια.

Ἔτσι, λοιπόν, ἀκολούθησα..- τρομαγμένος! Καὶ κατηφορίζαμε μὲ βήματα τεράστια, μέχρι ποὺ τὰ βουνὰ μᾶς ὑποκλίνονταν φτειάχνοντας θόλους μεγαλοπρεπεῖς… Ἀποκάτω βρισκόταν πελώρια νεκρόπολη μ᾽ ὅλα τοῦ Θανάτου καὶ τῆς Φθορᾶς τὰ τρομερά σημάδια κ᾽ ἴχνη! Ὁλάκερος κόσμος κείτονταν βυθισμένος· μαζί – ὑπὸ τὴν ἰσχὺν τοῦ Θανάτου – χλομή, ξεθωριασμένη, ἀποσβησμένη δόξα. Πάνω ἀπ᾽ ὅλα τους, ἀχνὸ φῶς τρεμόσβηνε – ἔτσι ζοφερά – στοὺς τοίχους ἐκκλησίας κ᾽ ἕνας λευκοβαμμένος ταφικὸς σταυρὸς δέσποζε στὸ νεκροταφεῖο κ᾽ ἔλαμπε περισσότερο ἀπὸ τὰ λευκὰ τὰ κόκκαλα ποὺ σὲ σειρὲς ἀμέτρητες γεμίζανε τὸν κατασκότεινο τὸ χῶρο. Τὸ θέαμα, ποὺ μοῦ ᾽δειξε ὁ ἄγγελος, μὲ πάγωσε -μὲ τρόμαξε:

Νά, δές: τὰ πάντα ματαιότης.

Ἔπειτα ἀκούστηκε βροντή, ἀδύναμο προανάκρουσμα καταιγίδας καὶ στεναγμὸς μυριόστομος καὶ πένθιμος,.. ὡσπὄγινε βοερή θύελλα -οἱ νεκροὶ ἁπλώνανε τὰ χέρια καταπάνω μου… καί – μὲ μιὰ κραυγή! – ξύπνησα ἀπὸ τὴν παγερὴ δροσιὰ τῆς νύχτας…

[Τὸ κείμενο μεταφράζεται στὴ Γιορτὴ στὸ Σούλχαουγκ, σελ. 58, ὑπ. 77.]

El sueño de Jacob, por José de Ribera.jpg
By Jusepe de RiberaGalería online, Museo del Prado., Public Domain, Link

03/01/1844 – Φαρμακοποιὸς στὸ Γκρίμσταντ

Νεαρὸς πιά, ἔφυγε γιὰ τὸ Γκρίμσταντ, ὥστε νὰ ἐργαστῇ ὡς μαθητευόμενος φαρμακοποιός. Ἐκεῖ ἡ μοναξιά, μακριὰ ἀπ᾽ τὸ οἰκογενειακὸ περιβάλλον, ὑπῆρξε καταλυτικὴ ἐμπειρία γιὰ τὸ γενικώτερο ἔργο του. Διάβασε Κίρκεγκωρ, Ἔλενσλέγκερ, Σαίξπηρ, τἩ Συνωμοσία τοῦ Κατιλίνα τοῦ Σαλλούστιου καὶ τοὺς ρητορικοὺς Κατὰ Κατιλίνα λόγους τοῦ Κικέρωνα.

Ὁ Α΄ κατὰ Κατιλίνα λόγος τοῦ Κικέρωνος, ἀναγνωσμένος στὰ Λατινικά.

09/10/1846 – Γέννηση τοῦ πρώτου του παιδιοῦ

Στὴν περίοδο τῆς μαθητείας πρωτογνώρισε καὶ τὸν ἔρωτα στὸ πρόσωπο τῆς ὑπηρέτριας Ἔλσε Σόφι πού, κάμποσο καιρὸ ὕστερα, γέννησε τό «νόθο» παιδὶ τοῦ Ἴψεν: τὸν Χὰνς Γιάκομπ Χένρικσεν (09/10/1846). Στὸ δραματικὸ πρόσωπο τοῦ ΔΙΑΒΟΛΟΠΑΙΔΟΥ (ποὺ τὸ σέρνει μαζί της Η ΓΥΝΑΙΚΑ ΜΕ ΤΑ ΠΡΑΣΙΝΑ στὴν Γ΄ πράξη τοῦ Πέερ Γκύντ καὶ ξεστομίζει κεῖνο βρισιές, πετῶντας μπουκάλια πάνω στὸν πατέρα του ΠΕΕΡ καὶ φτύνοντάς τον) ἀποτυπώθηκαν οἱ ἐνοχὲς τοῦ δημιουργοῦ γιὰ τὸν παρατημένο γιό του· τὸ ἀπωθημένο μπορεῖ ν᾽ ἀναζητηθῇ καὶ στὸν τραγικὰ ἐξωλοθρευμένο ἀπ᾽ τὴ μάνα του ΝΙΛΣ ΣΤ΄ΕΝΣΣΕΝ στἩ Λαίδη Ἴνγκερ τοῦ Ἔστρωτ.

1847-9 – Πρώιμα λυρικὰ ποιήματα

Ἦρθε κι ὁ καιρός (1847-9) γιὰ τὰ πρώιμα λυρικά του ποιήματα, ἐνῷ στὶς ἐλεύθερές του νυχτερινὲς ὧρες προσπαθοῦσε νὰ ὁλοκληρώσῃ τὸ πρῶτο του θεατρικὸ ἔργο: τὸν Κατιλίνα, μιὰ σαιξπηρικῆς πνοῆς ἱστορικὴ τραγῳδία· συγχρόνως, προετοιμαζόταν γιὰ τὸ ἀπολυτήριο Λυκείου. Τότε γνωρίστηκε μὲ τὸ Χριστόφορο Ντοῦε καὶ τὸν Οὖλε Σούλερουντ, κι ἄρχισε ἡ φιλία τους. Ἡ Γαλλικὴ Ἐπανάσταση τοῦ 1848, ἔτσι ὅπως ἐξαπλώθηκε ἡ φήμη της στὴν Εὐρώπη, ἐπέδρασε βαθύτατα στὴ συνείδησή του· τὰ αἰτήματά της γιὰ οὐσιαστική ἐλευθερία καὶ κοινωνικὴ πρόοδο στάθηκαν ὁδοδεῖκτες στὴν περαιτέρω ἐξέλιξη. Στὰ ρεαλιστικά του δράματα, οἱ ἀπαιτήσεις αὐτὲς εἶν᾽ ἰδιαίτερα ἐμφανεῖς.

Description de cette image, également commentée ci-après
Par Henri Félix Emmanuel Philippoteaux[1], Domaine public, Lien

12/04/1850 – Τυπώνεται ὁ «Κατιλίνας».

Τὸ ἐπόμενο ἔτος (12/04/1850), ὁ Ἴψεν τύπωσε μὲ ψευδώνυμο (Brynjolf Bjarme) τὸν Κατιλίνα· τὰ ἔξοδα ἀνέλαβε ὁ φίλος του Σούλερουντ. Τὸ βιβλίο ἀπέτυχε ἐκδοτικά. Ἄφησε στὴν ἄκρη τὶς συγγραφικές του ἀνησυχίες καὶ πῆγε στὴ Χριστιανία, μὲ σκοπὸ νὰ σπουδάσῃ Ἰατρική, ἀλλὰ δέν τὰ κατάφερε στὶς ἐξετάσεις τῆς Ἀριθμητικῆς καὶ τῶν Ἑλληνικῶν· πρόλαβε, ὅμως, νὰ ζήσῃ τὸ φοιτητικὸ περιβάλλον κι ἀπέκτησε ἐπαφὲς μὲ τὸ νεοσύστατο Νορβηγικὸ ἐργατικὸ κίνημα. Γνωρίστηκε καὶ μὲ τὸν Μπγιέρνστγιέρνε Μπγιέρνσον.

ερρίκος-ίψεν-κατιλίνας-ibsen.gr
Ὁ Κατιλίνας στὴ σειρὰ Ἴψεν.

26/09/1850 – «Ὁ τάφος τοῦ πολεμιστῆ»

Τὸ φθινόπωρο (26/09/1850) πρωτοανέβηκε στὸ Θέατρο τῆς Χριστιανίας Ὁ τάφος τοῦ πολεμιστῆ, τὸ δεύτερο θεατρικὸ ἔργο τοῦ Ἴψεν, γραμμένο τὸν προηγούμενο χειμῶνα, ὅπου ἀκολουθεῖ τὸν Ἔλενσλέγκερ δραματοποιῶντας τὸν τρόπο τῶν Βίκινγκ· παράλληλα ἔγραψε τὸ ἡμιτελές: Ὁ ἀγριόγαλος τοῦ Γιούστενταλ (πρώτη ἐπεξεργασία τῆς πλοκῆς τοῦ Ὄλαφ Λίλιεκρανς).

1851 – «Νόρμα ἢ ἑνὸς πολιτικοῦ ἡ ἀγάπη»/Νορβηγικὸ Θέατρο τοῦ Μπέργκεν

Ἀκολούθησαν (1851) ἄρθρα στὸ περιοδικὸ Manden/Andhrimmer ποὺ ἐξέδιδε ἀνωνύμως μὲ τὸν Πάουλ Μπόττεν Χάνσεν καὶ τὸν Ὤσμουντ Ὄλαφσσον Βίνιε. Συνέγραψε τὴν παρῳδία Νόρμα ἢ ἑνὸς πολιτικοῦ ἡ ἀγάπη, ποὺ ὅμως δέν τὴν συμπεριέλαβε στ᾽ Ἅπαντα, ἂν καὶ περιέχῃ τὸ χαρακτηριστικό του σαρκασμὸ γιὰ τὰ κακῶς κείμενα… Διωρίστηκε συγγραφέας στὸ Νορβηγικὸ Θέατρο τοῦ Μπέργκεν (06/11/1851), ἀργότερα «καθοδηγητής»/σκηνοθέτης, ἐπιφορτισμένος μὲ τὴ διδασκαλία ρόλων. Ἐκεῖ κατέκτησε τὴ μαστοριὰ στὴν ἀνάπτυξη τῶν προσώπων ἀπ᾽ τὰ κατοπινὰ ἔργα καὶ τὴν ἱκανότητα γιὰ λεπτὲς ἀποχρώσεις καὶ χειρονομίες.

Det norske Theater 1850.jpg
Οἱ πρῶτοι συνεργάτες τοῦ Θεάτρου τοῦ Μπέργκεν. Erik Henning Edvardsen – Own work, CC BY-SA 3.0, Link

1852 – Ἐκπαιδευτικὸ ταξίδι καὶ «Ἡ Νύχτα τ’ Ἁγιαννιοῦ»

Ὁ Ἴψεν ταξίδεψε, γιὰ νὰ συμπληρώσῃ τὴ θεατρική του κατάρτιση, στὸ Ἁννόβερο, τὴν Κοπενχάγη καὶ τὴ Δρέσδη, ὅπου εἶδε σαιξπηρικὰ δράματα (Ἅμλετ, Βασιλιᾶ Λῆρ κ.ἄ.) κ᾽ ἔργα τοῦ Σκρίμπ. Κατὰ τὸ ταξίδι συνέλαβε τὴν ἰδέα γιὰ τἩ Νύχτα τ᾽ Ἁγιαννιοῦ (καλοκαίρι 1852), μιὰ καλογραμμένη νεραϊδοκωμῳδία ποὺ ἐπίσης παρέλειψε στ᾽ Ἅπαντά του. Ἐντυπωσιάστηκε ἀπ᾽ τὴ Μαρία Μαγδαληνὴ τοῦ Χέμπελ (1843), τὸ πέρασμα ἀπ᾽ τὴν παλαιότερη ἀστικὴ τραγῳδία (bürgerliches Trauerspiel) στὸ κοινωνικὸ δρᾶμα ποὺ ἐπιγράφεται: Τραγῳδία σὲ τρεῖς πράξεις, καὶ κλείνει μὲ τὴ φράση: Δέν καταλαβαίνω πιὰ τὸν κόσμο! -ἕνα μοτίβο σύστοιχο μὲ τὸ τέλος τῆς Ἀγριόπαπιας.

1853 – «Ἡ Λαίδη Ἴνγκερ τοῦ Ἔστρωτ»

Ἕνα χρόνο μετά (02/01/1853) δόθηκε στὸ Θέατρο τοῦ Μπέργκεν ἡ πρεμιέρα τῆς Νύχτας τ᾽ Ἁγιαννιοῦ -ἀποτυχία. Ὁ Ἴψεν ἔγραψε τἩ Λαίδη Ἴνγκερ τοῦ Ἔστρωτ, ἕν᾽ ἀκόμα ἱστορικὸ δρᾶμα αἱματοβαμμένο καὶ γεμᾶτο μηχανορραφίες, ποὺ ἐκτυλίσσονται κατὰ τὴν κατοχὴ τῆς Νορβηγίας ἀπ᾽ τὴ Δανία -ἴσως τὸ ἰψενικὸ ἔργο μὲ τὴν ἐντονώτερη παρουσία τοῦ στοιχείου τῶν σαιξπηρικῶν ἱστορικῶν δραμάτων καὶ τραγῳδιῶν.

1855 – «Ἡ γιορτὴ στὸ Σούλχαουγκ»

Ἡ ἀποτυχημένη πρεμιέρα στὸ Μπέργκεν (02/01/1855) τῆς Λαίδης Ἴνγκερ τοῦ Ἔστρωτ ἔρχεται νὰ συμπληρώσῃ τὴν προηγούμενη τῆς Νύχτας τ’ Ἁγιαννιοῦ. Τὸν ἴδιο χρόνο, ὁ Ἴψεν ἔγραψε τἩ γιορτὴ στὸ Σούλχαουγκ ἐμπνεόμενος ἀπ᾽ τὶς ἰσλανδικὲς σάγκες, σὲ μετάφραση τοῦ Νὴλς Ματτίας Πέτερσεν, κι ἀπ᾽ τὴν ἀνθολογία Νορβηγικῶν μπαλλαντῶν, τοῦ Μάγκνους Μπρόστρουπ Λάντσταντ. Ἐδῶ, στὸ πρόσωπο τῆς ΜΆΡΓΚΙΤ, πρωτοφανερώνεται οὐσιαστικὰ τὸ ἐπανερχόμενο ἰψενικὸ μοτίβο τῆς ἐρωτικὰ ἀπογοητευμένης κ᾽ ἐκδικητικῆς σχεδὸν γυναίκας. Ἠ ἐπαφή του μὲ τὸ ἀρχαιοσκανδιναβικὸ καὶ μεσαιωνικὸ ὑλικὸ θὰ ἐπηρεάσῃ βαθύτατα τὴ συνολική του δημιουργία· ἀκόμα καὶ στὰ πεζολογικά του δράματα ἡ, συχνὰ συγκαλυμμένη, παρουσία τῶν ἀρχαίων μύθων δίνει ἄλλη διάσταση στὰ σκηνικὰ πρόσωπα… Τότε μελετᾷ καὶ τὴν Κόρη τοῦ σερίφη τῆς Καμίλλας Κολλὲττ ποὺ ἡ γραφή της ἐπηρέασε τὴν Ἕνωση τῆς Νεότητας, μιὰ σαρκαστικώτατη κωμῳδία τῶν νορβηγικῶν ἠθῶν.

1856 – Ἐπιτυχία στὴν πρεμιέρα τῆς «Γιορτῆς στὸ Σούλχαουγκ»· ἐργασία στὸν «Ὄλαφ Λίλιεκρανς»· γνωριμία μὲ Σουζάνα Τόρεσεν

Ἐπιτέλους ἦρθε ἡ πρώτη ἐπιτυχία τοῦ Ἴψεν ἐπὶ σκηνῆς μὲ τὴ Γιορτὴ στὸ Σούλχαουγκ (02/01/1856), ξανά στὸ Μπέργκεν, ποὺ ἀναπτέρωσε τὸ ἠθικό του. Παράλληλα ἐργάστηκε γιὰ τὸν Ὄλαφ Λίλιεκρανς καὶ γνώρισε τὴ μετέπειτα σύζυγό του Σουζάνα Τόρεσεν.

Portrett av Suzannah Ibsen - no-nb digifoto 20150709 00002 bldsa ib1b1003.jpg
Σουζάνα Τόρεσεν. By Creator:J. LeebNational Library of Norway, Public Domain, Link

1857 – Πρεμιέρα «Ὄλαφ Λίλιεκρανς»· πρόσληψη στὸ Νορβηγικὸ Θέατρο τῆς Χριστιανίας.

Ἡ πρεμιέρα τοῦ Ὄλαφ Λίλιεκρανς στὸ Μπέργκεν (02/01/1857) εἶχε μικρή ἐπιτυχία· τὸ ἴδιο τὸ ἔργο διακρίνεται γιὰ τὴ λυρικότητά του -στιχουργικὰ προοιωνίζεται τὰ μεγάλα κατορθώματα τοῦ Πέερ. Σύντομα (11/08/1857) προσλήφθηκε στὸ Νορβηγικὸ Θέατρο τῆς Χριστιανίας ἀποζητῶντας καλύτερες ἐργασιακὲς κ᾽ οἰκονομικὲς συνθῆκες, μά, δυστυχῶς, διαψεύστηκε οἰκτρά.

Alfhild in Olaf Liljekrans.jpg
Σχέδιο γιὰ τὸ κοστούμι τῆς Ἄλφχιλντ ἀπ’ τὸν Ἴψεν. Av Henrik Ibsen – Teatermuseet Hofteater Christiansborg Kbh, Offentlig eiendom, Lenke

1858 – Γάμος μὲ Σουζάνα Τόρεσεν κ’ ἔκδοση τῶν «Πολεμιστῶν στὸ Χέλγκελαντ»

Ἡ ἀναχώρηση τοῦ Ἴψεν ἀπ᾽ τὸ Μπέργκεν θεωρήθηκε ἀνάξια ἀναφορᾶς ἀπὸ τὸν ἐκεῖ Τύπο… Τὸ ἑπόμενο καλοκαίρι (18/06/1858) νυμφεύθηκε τὴ Σουζάνα Τόρεσεν. Τὴν ἴδια περίοδο πρωτοεργάστηκε σὲ πεζολογικὴ ἐκδοχὴ τῶν Πολεμιστῶν στὸ Χέλγκελαντ ποὺ ἀνέβηκαν στὸ Νορβηγικὸ Θέατρο τῆς Χριστιανίας (24/11/1858) κ᾽ ἐκδόθηκαν ἕνα χρόνο ἀργότερα. Ἀκολούθησε προκαταρκτικὴ ἐργασία στοὺς Μνηστῆρες τοῦ θρόνου.

23/12/1859 – Γέννηση τοῦ Σίγκουρντ

Γεννήθηκε ὁ Σίγκουρντ Ἴψεν -μοναδικός του νόμιμος διάδοχος (23/12/1859). Συντάσσεται Τὸ πετροπούλι, ἕνα σχεδίασμα ρωμαντικῆς ὄπερας σχετικῆς μὲ τὴν πλοκὴ τοῦ Ὄλαφ Λίλιεκρανς.

Sigurd Ibsen OB.F06068a.jpg
By Unknown – Oslo Museum: image no. OB.F06068a (Byhistorisk samling), via oslobilder.no., CC BY-SA 3.0, Link

1860-1 – Δύσκολα χρόνια

Ξεκίνησε (1860-1), ἀφήνοντας μὲν ἀνολοκλήρωτο τὸ δρᾶμα Σβάνχιλντ (χαρακτήρας ἀπ᾽ τὴν κατοπινὴ Κωμῳδία τοῦ Ἔρωτα), διατυπώνοντας ὅμως τὰ πρῶτα στιχηρὰ μέρη. Xρόνια φτώχειας κι ἀπόγνωσης ἀκολούθησαν· δεχόταν δημόσιες ἐπιθέσεις γιὰ τὴν καλλιτεχνική του θέση καί, ψυχολογικά, τοῦ ἦταν ἀδύνατο νὰ γράψῃ!

31/12/1862 – «Ἡ κωμῳδία τοῦ Ἔρωτα»

Τὸ πατριωτικὸ ἀφηγηματικὸ ποίημα Τέριε Βίγκεν, ποὺ ἐκτυλίσσεται κατὰ τοὺς Ναπολεοντείους Πολέμους, τυπώνεται σὲ πρωτοχρονιάτικη ἔκδοση (1862) γιὰ τοὺς συνδρομητὲς τοῦ Illustreter Nyhedsblads. Ὕστερ᾽ ἀπὸ παλινῳδίες ἐκδόθηκε Ἡ Κωμῳδία τοῦ Ἔρωτα μὲ περιωρισμένη ἐπιτυχία (31/12/1862). Γιὰ νὰ τὰ βγάλῃ πέρα, δέχτηκε μικρὴ ὑποτροφία, ὥστε νὰ συλλέξῃ λαϊκὲς μπαλλάντες κ᾽ ἱστορίες ἀπ᾽ τὴ δυτικὴ Νορβηγία. Σὰ νὰ μήν ἔφταναν τὰ προσωπικά του προβλήματα, τὸ Νορβηγικὸ Θέατρο τῆς Χριστιανίας χρεοκόπησε κι ἀκολούθησαν ἀκόμα μεγαλύτερες οἰκονομικὲς δυσκολίες.

Ὀκτώβριος 1863 – «Οἱ μνηστῆρες τοῦ θρόνου»

Τὸν Ὀκτώβριο τοῦ 1863 (1864 στὸ βιβλίο πάνω), κυκλοφόρησαν, σὲ βιβλίο, Οἱ μνηστῆρες τοῦ θρόνου· προσλήφθηκε λογοτεχνικὸς σύμβουλος στὸ Θέατρο τῆς Χριστιανίας (ὄχι τὸ Νορβηγικό), μὲ χαμηλὸ μισθό.

1864 – Ἀναχώρηση ἀπὸ τὴ Νορβηγία

Ἀκολούθησε ἡ πρεμιέρα τῶν Μνηστήρων τοῦ Θρόνου στὸ Θέατρο τῆς Χριστιανίας (17/01/1864). Κατέγραψε σημειώσεις γιὰ τὸν Ἰουλιανὸ τὸν Ἀποστάτη (προστάδιο τοῦ: Αὐτοκράτορας καὶ Γαλιλαῖος, δράματος ποὺ ὁ ἴδιος θεωροῦσε ὡς τὸ σημαντικώτερό του). Καταπιάστηκε καὶ μὲ τὸν Μπρὰντ σὲ μορφὴ μακροῦ ἀφηγηματικοῦ ποιήματος (Ἐπικὸς Μπράντ). Ἐκείνη τὴ χρονιὰ πῆρε μικρὸ κρατικὸ βοήθημα, καὶ μὲ τὴ συμπαράσταση φίλων (κυρίως τοῦ Μπγιέρνσον) ἔφυγε ἀπ᾽ τὴ Νορβηγία, κατευθυνόμενος, μέσῳ Κοπενχάγης, Λύμπεκ, Βερολίνου καὶ Βιέννης, στὴν Ἰταλία, ὅπου ἔμεινε ὥς τὸ 1868, ξεκινῶντας τὴ μεγάλη του περιπλάνηση στὴν Εὐρώπη. Ἔζησε πολύ ἄσχημες στιγμές, ὅταν εἶδε τὴν ἀτίμωση τῶν δανικῶν ὅπλων στὸ Βερολῖνο, μετὰ τὸν Δανοπρωσσικὸ Πόλεμο. Στὰ κατάλοιπα ἐκείνης τῆς περιόδου ἀνευρίσκονται γενικώτερες, ἀσαφεῖς ἀναφορὲς στὴν ἀρχαιοελληνικὴ τραγῳδία.

Militärereignisse im Deutsch-Dänischen Krieg
Von Maximilian Dörrbecker (Chumwa) – Eigenes Werk, using this map by NordNordWest this derivated map by Chumwa, CC BY-SA 3.0, Link

Ἑρρῖκος Ἴψεν -παιδικὰ καὶ νεανικὰ χρόνια (1978, σκην. Κνοὺτ Ἄντερσεν, ὑπότιτλοι Θεοδόσης Ἀγγ. Παπαδημητρόπουλου)

15/03/1866 – «Μπράντ»

Μπρὰντ ἐκδόθηκε ὡς δραματικὸ ποίημα (15/03/1866) -ἡ πρώτη του μεγάλη ἐπιτυχία. Ἐκείνη τὴ χρονιὰ πῆρε, ὕστερ᾽ ἀπὸ πολλές προσπάθειες, ἐτήσιο βοήθημα ἀπ᾽ τὸ Νορβηγικὸ Κοινοβούλιο κ᾽ εἶχε τὴν πρώτη ἐπαφή, μέσῳ ἀλληλογραφίας, μὲ τὸν Γκέοργκ Μπράντες. Ὁ κριτικὸς σύνδεσε τὸ μέχρι τότε ἔργο μὲ τὸν Κίρκεργκωρ. Ὁ Ἴψεν ἀρνήθηκε τὴν ἐπίδραση, διατεινόμενος αὐτόνομη σκέψη· ὁ δραματουργὸς ἐπέμενε πὼς τὸ ἔργο του ξεπηδάει ἀπὸ προσωπικές ἐμπειρίες κι ἀτομική πνευματικὴ ζύμωση.

Σελίδα ἀπὸ τὴν πρώτη ἔκδοση τοῦ Μπράντ.

14/11/1867 – «Πέερ Γκύντ»

Τυπώνεται ὁ Πέερ Γκύντ, τὸ ἕτερο κομβικὸ δραματικὸ ποίημα πλάι στὸν Μπράντ· ὁ Μπράντες ὅμως, ὅπως καὶ πολλοί ἄλλοι κριτικοὶ τῆς ἐποχῆς, δέν κατάλαβε τὸ ρηξικέλευθο τῆς ὅλης προσπάθειας (βλ. H. Ibsen-B. Björnson, MacMillan Co., New York 1899, σελ. 36). Στὴν ἀρχή, κι ὁ ἴδιος ὁ Ἴψεν δέν τὸ προώριζε για τη σκηνή. Ἔμελλε νὰ φανῇ ἕν’ ἀπ’ τὰ θεμέλια τῆς σύγχρονης δραματουργίας καί ὡς πρὸς τὴ θεματολογία του (ἡ συμπάγεια τῆς ἀνθρώπινης συνείδησης -ἡ ἔννοια τοῦ «ἑαυτοῦ») καί ὡς πρὸς τὴν τεχνική του (πρόδρομος τοῦ Stationendrama τοῦ Αὔγουστου Στρίντμπεργκ καὶ τῶν μετέπειτα ἐξπρεσιονιστῶν, ὅπου ἡ ἑνότητα τοῦ ἔργου χαλκεύεται γύρω ἀπ’ τὸν κεντρικὸ χαρακτῆρα).

Σελίδα ἀπὸ τὴν δεύτερη ἔκδοση τοῦ Πέερ Γκύντ (1867 καί αὐτή).

1869 – «Ἡ Ἕνωση τῆς Νεότητας»

Ἡ Ἕνωση τῆς Νεότητας ἐκδόθηκε πραγματοποιῶντας καλές πωλήσεις (φθινόπωρο 1869)· ἀνέβηκε στὴ Χριστιανία μ᾽ ἀντιδράσεις, ἀλλ᾽ ἀποδείχθηκε τελικὰ δημοφιλής. Ὁ Ἴψεν ἀσχολήθηκε κατόπιν μὲ τὸν Αὐτοκράτορα Ἰουλιανό (τὸ δεύτερο μέρος τοῦ: Αὐτοκράτορας καὶ Γαλιλαῖος). Ἀπ᾽ τὸν Ὀκτώβριο ὥς τὸ Δεκέμβριο ταξίδεψε στὴν Αἴγυπτο καὶ τὴ Μέση Ἀνατολή, παριστάμενος στὰ ἐγκαίνια τῆς διώρυγας τοῦ Σουέζ, ὡς ἐπίσημος ἀπεσταλμένος τῆς Νορβηγίας· εἶχε γίνει πιὰ ἐπιτυχημένος συγγραφέας καὶ φρόντισε μὲ τὰ ἔσοδά του ν᾽ ἀλλάξῃ τὴν γκαρνταρόμπα του -ἀκόμα κι ὁ γραφικός του χαρακτήρας μετεβλήθη ἀπ᾽ τὶς καινούργιες συνθῆκες!.. Συγχρόνως δέν στα ματοῦσε νὰ διαβάζῃ τὶς κωμῳδίες τοῦ Λούντβιγκ Χόλμπεργκ μὲ τοὺς παραστρατημένους, στενόμυαλους κι ἀδύναμους στὴ βούληση χαρακτῆρες του, τὶς ἴντριγκες καὶ τρέλλες.

1870 – Ἐργασία: «Αὐτοκράτορας καὶ Γαλιλαῖος»· «Στηρίγματα τῆς κοινωνίας»

Τὸ 1870, ὁ Ἑρρῖκος Ἴψεν ξανάπιασε τὸν Αὐτοκράτορα καὶ Γαλιλαῖο, ἐνῷ συνέταξε σημειώσεις, καθὼς καὶ τὸ προσχέδιο τῶν Στηριγμάτων τῆς κοινωνίας.

Illustrirtes Konversations-Lexikon; vergleichendes Nachschlagebuch für den täglichen Gebrauch. Hausschatz für das deutsche Volk und "Orbis pictus" für die studirende Jugend (1870) (14597347370).jpg


By Internet Archive Book Images – Illustriertes Konversations-Lexikon; vergleichendes Nachschlagebuch für den täglichen Gebrauch. Hausschatz für das deutsche Volk und “Orbis pictus” für die studirende Jugend https://www.flickr.com/photos/internetarchivebookimages/14597347370/ Source book page: https://archive.org/stream/illustrirteskonv03leip/illustrirteskonv03leip#page/n7/mode/1up, No restrictions, Link

03/05/1871 – Τελευταῖα λυρικὰ ποιήματα

Ἕνα χρόνο ἀργότερα (03/05/1871) ἐκδόθηκε συλλογὴ τῶν ἐπανεπεξεργασμένων του ποιημάτων. Σ᾽ αὐτή τὴν ἔκδοση χρησιμοποιεῖ γιὰ τελευταία φορὰ τὸ στίχο, περνῶντας ἔπειτα πλήρως στὸν ἐναργῆ καὶ ποιητικῶς ἐπεξεργασμένο πεζὸ λόγο ποὺ θὰ σφραγίσῃ τὴν κατοπινὴ παραγωγή. Συνέχισε ἐντατικὰ τὴν ἐργασία του στὸν Αὐτοκράτορα Ἰουλιανό.

1872 – Ἐξακτίνωση στὸ ἐξωτερικό

Ἄρχισε ἡ ἐξακτίνωσή του στὸ ἐξωτερικό (1872) -μεταφράστηκαν στὰ Γερμανικὰ τὰ ἔργα: Μπράντ, Οἱ μνηστῆρες τοῦ θρόνου, Ἡ Ἕνωση τῆς Νεότητας. Καταπιάστηκε μὲ τὴν Ἀποστασία τοῦ Καίσαρα (πρῶτο μέρος τοῦ: Αὐτοκράτορας καὶ Γαλιλαῖος).

Σελίδα ἀπὸ τὸ ἔργο Die Kronprätendenten (γερμανικὴ μετάφραση τῶν Μνηστήρων τοῦ θρόνου)

16/10/1873 – «Αὐτοκράτορας καὶ Γαλιλαῖος»

Ἐκδόθηκε ὁ Αὐτοκράτορας καὶ Γαλιλαῖος (16/10/1873), ἐνῷ συμμετεῖχε στὴν ἐπιτροπὴ Τεχνῶν (Παγκόσμια Ἔκθεση τῆς Βιέννης).

1874 – Μουσικὴ γιὰ τὸν «Πέερ Γκύντ»

Ἀναθεωρῶντας τὴν ἀρχική του θέση πὼς ὁ Πέερ Γκὺντ εἶναι ποιητικὸ ἀνάγνωσμα μόνο, ζήτησε ἀπ᾽ τὸν Ἔντβαρ Γκρὴγκ νὰ συνθέσῃ τὴ μουσικὴ γιὰ τὴν παράσταση τοῦ ἔργου μὲ τὴν ἀπαιτούμενη δικιά του διασκευή (1874). Ἀπ᾽ τὸν Ἰούλιο ὥς τὸ Σεπτέμβριο ταξίδεψε πάλι στὴ Νορβηγία. Στὸ τέλος τοῦ ἔτους ἐπανεκδόθηκε Ἡ Λαίδη Ἴνγκερ τοῦ Ἔστρωτ.

1875 – Μετακόμιση στὸ Μόναχο

Τὸ 1875, ὁ Ἴψεν ξανασχολήθηκε μὲ Τὰ στηρίγματα τῆς κοινωνίας. Τὸν Ἀπρίλιο μετακόμισε ἀπ᾽ τὴ Δρέσδη στὸ Μόναχο, γιὰ νὰ φροντίσῃ τὴν ἐκπαίδευση τοῦ γιοῦ του Σίγκουρντ. Ἐπανέκδωσε ἀναθεωρημένον τὸν Κατιλίνα.

Ferdinand Finsterlin Mariensäule 1885.jpg


By Ferdinand Finsterlin – https://www.muenchenwiki.de/w/images/6/63/Mariensaeule1885a.jpg, Public Domain, Link

1876 – Ἐπιτυχία στὸ ἐξωτερικό

Ἡ ἐπιτυχία τοῦ Ἑρρίκου Ἴψεν στὶς ξένες χῶρες συνεχίστηκε· πρωτοπαραστάθηκε ἔργο του ἐκτὸς Νορβηγίας (10/04/1876): Οἱ Πολεμιστὲς στὸ Χέλγκελαντ ἀπ᾽ τὸ Βασιλικὸ Θέατρο τοῦ Μονάχου. Ἀνέβασε κιόλας ὁ πατέρας τῆς σύγχρονης σκηνοθεσίας, Δοῦκας Γεώργιος Β᾽ τοῦ Μάινινγκεν, μὲ τὸ θίασό του, τοὺς Μνηστῆρες τοῦ θρόνου στὸ Βερολῖνο (καλοκαίρι 1876). Διακόπηκε γιὰ κάποιο διάστημα ἡ ἐπεξεργασία σΤὰ στηρίγματα τῆς κοινωνίας.

Georg II. Sachsen-Meiningen.jpg
Δοῦκας Γεώργιος τοῦ Μάινινγκεν.

Von Unbekannt – photo, Gemeinfrei, Link

11/10/1877 – «Τὰ στηρίγματα τῆς κοινωνίας»

Ἐκδόθηκαν τὰ Στηρίγματα τῆς κοινωνίας (11/10/1877)· τὸ ὕφος τοῦ λεπτοδουλεμένου πεζοῦ λόγου μὲ τὶς πολυσύνθετες σχέσεις μεταξὺ τῶν σκηνικῶν προσώπων, ἀρχίζει νὰ παίρνῃ σάρκα καὶ ὀστᾶ.

Σελίδα ἀπὸ τὴν πρώτη ἔκδοση τῶν Στηριγμάτων τῆς Κοινωνίας.

1878 – «Σημειώσεις γιὰ τὴ σύγχρονη τραγῳδία» καὶ τὸ «Κουκλόσπιτο»

Ὁ Ἑρρῖκος Ἴψεν ἔγραψε τὶς Σημειώσεις γιὰ τὴ σύγχρονη τραγῳδία διατυπώνοντας βασικὲς σκέψεις ὡς πρὸς τὸ Κουκλόσπιτο (1878). Ἐπέστρεψε στὴν Ἰταλία γιὰ τὸ χειμῶνα μόνο, μὰ τελικὰ παρέμεινε ἕνα χρόνο.

04/12/1879 – «Ἕνα κουκλόσπιτο»

Κυκλοφόρησε ὡς βιβλίο τὸ Κουκλόσπιτο (04/12/1879)· ἡ ἐπίδρασή του στὰ πράγματα ἦταν τόσο μεγάλη (ἂν κι ὄχι τόσο ἄμεση), ὥστε νὰ παραμένῃ ἕν᾽ ἀπ᾽ τὰ γνωστότερα θεατρικά του παντοῦ στὸν κόσμο. Οἱ τότε κοινωνικὲς συνθῆκες ἔχουν παρέλθη (ἤ, καλύτερα, μεταλλαχθῆ), ἀλλὰ ἡ δύναμη τῆς κεντρικῆς ἡρωΐδας, τῆς ΝΟΡΑΣ, ἀποτελεῖ σταθμό στὴν πλαστουργικὴ μορφῶν γιὰ τὴν παγκόσμια δραματουργία· δέν εἶν᾽ ἄλλωστε τυχαῖο πού, πολλές φορές, τὸ δρᾶμα ἀναφέρεται μὲ τ᾽ ὄνομα τοῦ πρωταγωνιστικοῦ ρόλου. Τὸ χειμῶνα τὸν πέρασε στὸ Μόναχο.

Σελίδα ἀπὸ τό: Ἕνα κουκλόσπιτο.

1880 – Ἐπιστροφὴ στὴ Ρώμη

Ὁ Ἑρρῖκος Ἴψεν ἐπέστρεψε στὴ Ρώμη (1880), ὅπου ἔζησε πέντε χρόνια.

Ponte Cestio, Rome, Italy. Pic 01.jpg
Ponte Cestio. Ρώμη.

By D’Alessandri – https://www.flickr.com/photos/dealvariis/3276266450/sizes/l/, Public Domain, Link

13/12/1881 – «Βρικόλακες»

Τυπώνονται οἱ Βρικόλακες (13/12/1881). Οἱ ἀντιδράσεις γιὰ τὴν ἱστορία τῆς ΚΥΡΙΑΣ ΆΛΒΙΝΓΚ καὶ τοῦ γιοῦ της ΄ΟΣΒΑΛΤ, πραγματικά μεγάλες!: Τὰ θέατρα ἀπέρριψαν τὸ ἔργο, καὶ τὰ βιβλιοπωλεῖα ἐπέστρεψαν τ᾽ ἀντίτυπα.

Σελίδα ἀπὸ τοὺς Βρικόλακες.

28/11/1882 – «Ἕνας ἐχθρὸς τοῦ λαοῦ»

Ἡ ἀπάντηση στὴ συμπαγῆ πλειοψηφία τῆς σκανδιναβικῆς κοινωνίας ἔρχεται μὲ τό: Ἕνας ἐχθρὸς τοῦ λαοῦ (28/11/1882), ὅπου ὁ συγγραφέας ξεσπάει κατά τῶν ὑπονομευτῶν του, μή ξεχνῶντας ὅμως νὰ σημειώσῃ τ᾽ ἀποτελέσματα τῆς ἰδεοληψίας καὶ τῆς ἀμετροέπειας τοῦ κεντρικοῦ χαρακτήρα.

Σελίδα ἀπὸ τό: Ἕνας ἐχθρὸς τοῦ λαοῦ.

1883 – Ἐπεξεργασία τῆς «Ἀγριόπαπιας»

Ὅλο τὸ ἔτος, ὁ Ἑρρῖκος Ἴψεν ἐπεξεργάσθηκε τὴν Ἀγριόπαπια.

Francois Pompon wild duck taking flight.jpg


By CHLondon – Own work, CC BY-SA 4.0, Link

11/11/1884 – «Ἡ ἀγριόπαπια»

Ἐκδίδεται Ἡ ἀγριόπαπια (11/11/1884) ὑπερβαίνοντας θεματολογικὰ τὴν κοινωνικὴ κριτικὴ τῶν τεσσάρων προηγουμένων ἔργων. Ὕστερ᾽ ἀπὸ περίπου εἴκοσι χρόνια ξανασμίγει μὲ τὸν Μπγιέρνσον στὸ Ἴννσμπουργκ κι ἀποκαθίσταται ἡ παληὰ φιλία.

ερρίκος-ίψεν-η-αγριόπαπια-ibsen.gr
Ἡ ἀγριόπαπια.

1885 – Ἐπεξεργασία τῶν «Ἄσπρων ἀλόγων»

Ὁ Ἑρρῖκος Ἴψεν πρωτοεπεξεργάστηκε τὴν πλοκὴ γιὰ Τὰ ἄσπρα ἄλογα. Τὸ Σεπτέμβριο ἐπέστρεψε στὴ Νορβηγία. Τὸν Ὀκτώβριο ξαναμετακόμισε στὸ Μόναχο.

Nedre Vollgate fra Wessels plass, 1885, Oslo Museum, OB.F03176.jpg
Χριστιανία στὰ 1885.

By L. Szacinski (firmaet) – Oslo Museum: image no. OB.F03176 (Byhistorisk samling), via oslobilder.no., CC BY-SA 3.0, Link

23/11/1886 – «Ρόσμερσχολμ»

Τυπώθηκε τὸ Ρόσμερσχολμ (τελικὴ μορφὴ τοῦ: Τὰ ἄσπρα ἄλογα), ὅπου ὁ Ἴψεν ὁλοκληρώνει τὴ στροφὴ στὰ βαθύτερα ζητήματα τῆς ἀνθρώπινης ψυχολογίας.

Σελίδα ἀπὸ τὸ Ρόσμερσχολμ.

1887 – Παραστάσεις τῶν «Βρικολάκων» καὶ «Ἡ κυρὰ τῆς θάλασσας»

Ἐκεῖνον τὸν καιρό (09/01/1887), ἡ παράσταση τῶν Βρικολάκων στὸ Βερολῖνο ἐντυπωσιάζει καὶ προκαλεῖ πολλαπλές συζητήσεις. Τὸν ἴδιο χρόνο σημείωσε τὶς πρῶτες σκέψεις του γιὰ τὴν Κυρὰ τῆς θάλασσας, κι ἀπ’ τὸν Ἰούλιο ὥς τὸν Ὀκτώβριο ἐπισκέφθηκε τὴ Δανία καὶ τὴ Σουηδία. Τότε ἀναφέρεται καὶ στὸν Πατέρα τοῦ Στρίντμπεργκ.

Γλυπτὸ τοῦ Marit Benthe Norheim: Ἡ κυρὰ τῆς Θάλασσας. Βλ. ἐδῶ.

28/11/1888 – «Ἡ Κυρὰ τῆς Θάλασσας»

Ἡ ἀποδοχὴ τῆς Κυρᾶς τῆς θάλασσας σηματοδοτεῖ καὶ μιὰ παράμετρο στὴν πρόσληψη τῶν ἀναζητήσεών του στὸ ἑξῆς (ἂν κ᾽ εἶχε φανεῖ ἤδη αὐτὴ ἡ τάση ἀπ᾽ τὴν Ἀγριόπαπια): Ὁ δημιουργὸς εἶχε προχωρήσει τόσο στὶς ἐνοράσεις του, ὥστε τὸ κοινό – πάντα συντηρητικό – δέν μποροῦσε πλέον νὰ προσπελάσῃ τὸν πυρῆνα τους.

1889 – «Κουκλόσπιτου» στὸ Λονδῖνο, γνωριμία μὲ Ἔμιλυ Μπάρνταχ

Tὸ Κουκλόσπιτο παραστάθηκε στὸ Λονδῖνο (07/06/1889) κ᾽ ἦταν ἡ πρώτη του πλήρης παρουσίαση στὴν Ἀγγλία· εἶχαν προηγηθῆ διασκευὲς ποὺ τὸ καθιστοῦσαν σχεδὸν ἄλλο ἔργο… Τὸν Ἰούλιο, ὁ Ἴψεν γνώρισε τὴν Ἔμιλυ Μπάρνταχ, ἀπ᾽ τὴν ὁποία ἐμπνεόμενος ἔπλασε ἀργότερα τὴν «ξελογιάστρα» ΧΊΛΝΤΕ στὸν Ἀρχιμάστορα Σόλνες· ἐπίσης, τὸν ἐπηρέασε στὴ συγγραφὴ τοῦ ἑπομένου του ἔργου, τὴν Ἕντα Γκάμπλερ.

16/12/1890 – «Ἕντα Γκάμπλερ»

Ἕντα Γκάμπλερ, μὲ χαρακτηριστικὰ καὶ ψυχικὲς κινήσεις τοῦ δημιουργοῦ της Ἴψεν κατὰ τὸ φλωμπερικό: Ἐγώ εἰμ᾽ ἡ μαντὰμ Μποβαρύ! καὶ συνδυάζοντας στοιχεῖα τῆς πρόσφατης γνωριμίας μὲ τὴν Μπάρνταχ, φτάνει στὰ βιβλιοπωλεῖα.

1891 – παραστάσεις καὶ γνωριμίες

Tὸ Théâtre Libre τοῦ Ἀντρὲ Ἀντουὰν στὸ Παρίσι ἀνέβασε τοὺς Βρικόλακες· παραστάθηκαν καί στὸ Λονδῖνο, δεχόμενοι σφοδρότατη κριτική (13/03/1891). Τὸν Ἰούλιο, ὁ Ἑρρῖκος Ἴψεν ἀναχώρησε ἀπὸ Μόναχο γιὰ Νορβηγία, ὅπου καὶ παρέμεινε ὥς τὸ θάνατό του. Γνώρισε τὴν πιανίστα Χίλντουρ Ἄντερσεν, ποὺ εἶχε πολλά κοινὰ μὲ τὴ ΧΙΛΝΤΕ τοῦ Ἀρχιμάστορα Σόλνες.

André Antoine-Théâtre Antoine-1903.jpg

Par Édouard Stebbing — Cette image provient de la Bibliothèque en ligne Gallica sous l’identifiant ARK btv1b9003449v, Domaine public, Lien

1892 – «Ἀρχιμάστορας Σόλνες»

Ὁ γιός του, Σίγκουρντ, νυμφεύθηκε τὴν κόρη τοῦ Μπγιέρνσον, Μπέρλιοτ (11/10/1892). Ἐκδόθηκε ὁ Ἀρχιμάστορας Σόλνες (12/12/1892)· ὁ γηραιὸς θεατράνθρωπος ψυχογραφεῖ θαρραλέα τὴν ἀνημπόρια τῆς τρίτης ἡλικίας μπρὸς στὴν ἐπέλαση τοῦ νέου.

Σελίδα ἀπὸ τὴν πρώτη ἔκδοση τοῦ Ἀρχιμάστορα Σόλνες.

11/12/1894 – «Μικρὸς Ἔγιολφ»

Μὲ τὸν Μικρὸ Ἔγιολφ, δυὸ χρόνια ἀργότερα (11/12/1894), ξαναβουτάει ὁ Ἴψεν στὸν ἀπύθμενο ὠκεανὸ τῆς οἰκογενειακῆς ζωῆς μ᾽ ἰδιαίτερη ἔμφαση στὴν ψυχολογία μιᾶς μάννας ποὺ συνεχίζει νἆν᾽ ἐρωτευμένη κτητικά μὲ τὸ σύζυγό της.

Σελίδα ἀπὸ τὴν πρώτη ἔκδοση τοῦ Μικροῦ Ἔγιολφ.

15/12/1896 – «Ίωάννης Γαβριὴλ Μπόρκμαν»

Ἰωάννης Γαβριὴλ Μπόρκμαν (15/12/1896), εἶν᾽ ἡ περίπτωση ἑνὸς φυλακισμένου στὸ σπίτι του, μωροφιλόδοξoυ τραπεζίτη πού, πάνω στὴν ὁρμὴ γιὰ πλούτη καὶ δόξα, σκοτώνει ὅ,τι ἀγαπημένο, ὡσότου παγώσῃ κ᾽ ἡ ἴδια ἡ καρδιά του.

1898 – τιμές

Στὰ ἑβδομήντα του, ὁ Ἴψεν εἶναι γνωστὸς σ᾽ ὁλόκληρη τὴν Εὐρώπη καὶ τιμᾶται ἀπὸ τὶς τρεῖς Σκανδιναβικὲς πρωτεύουσες. Αὐτή τὴν περίοδο ξεκίνησε κ᾽ ἡ ἔκδοση τῶν Ἁπάντων στὸ πρωτότυπο καὶ στὰ Γερμανικά.

1899 – «Ὅταν ξυπνήσουμε ἐμεῖς οἱ νεκροί»

Τὸ Θέατρο Τέχνης τῆς Μόσχας ἀνεβάζει τὴν Ἕντα Γκάμπλερ μὲ τὸν Κωνσταντὶν Στανισλάβσκι νὰ ἐνσαρκώνῃ τὸ ρόλο τοῦ ΛΈΒΜΠΕΡΓΚ (19/02/1899). Eἰκοσιεφτὰ χρόνια ἀφ᾽ ὅτου ὁ Ἔντμουντ Γκὸς συνέστησε τὸ Νορβηγὸ στὸ ἀγγλικὸ κοινό (01/09/1899), τὸν συνάντησε κι ἀποκοντά. Ὁ Ἴψεν εἶχε στὸ σπίτι του, ἀπὸ βιβλία, μονάχα τὴ Βίβλο! Σὲ σχετικὴ ἐρώτηση, τοῦ ἐκμυστηρεύτηκε πὼς προσέτρεχε σ᾽ αὐτὴ γιὰ τὸ γλωσσικὸ ὕφος.

Τό: Ὅταν ξυπνήσουμε ἐμεῖς οἱ νεκροί (22/12/1899) ἀποτελεῖ πνευματικὴ διαθήκη: Ὁ γλύπτης ΡΟ῀ΥΜΠΕΚ συνειδητοποιεῖ, προτοῦ πεθάνῃ, τί ἀγάπη πρόδωσε, γιὰ νὰ φτάσῃ στὴν τωρινή του δόξα.

Σελίδα ἀπὸ τὴν πρώτη ἔκδοση τοῦ: Ὅταν ξυπνήσουμε ἐμεῖς οἱ νεκροί.
Constantin Stanislavski.jpg
Κωνσταντὶν Στανισλάφκι

http://artstudiomontreal.com/en/blog/2014/01/17/calendar-3/, Κοινό Κτήμα, Σύνδεσμος

05/03/1900 – Δήλωση

Ἐξωμολογήθηκε στὸ Γάλλο μεταφραστή του, κόμητα Προζόρ: Δέν ξέρω ἂν γράψω κι ἄλλο δρᾶμα []. Μά, ἂν ἐπιστρέψω, θἄχω καινούργια ὅπλα… (HISe, Brev, 05/03/1900)

1901 – Ἐγκεφαλικὰ ἐπεισόδια

Προβάλλει ἀπειλητικά τὸ τέλος: Ὁ Ἑρρῖκος Ἴψεν ἔπαθε ἐγκεφαλικό (Ἀπρίλιος 1901) κ᾽ ἔμεινε ἀνίκανος γιὰ κάθε ἐργασία· ἀκολούθησε δεύτερο ἐγκεφαλικό (καλοκαίρι 1901), ποὺ τὸν ἄφησε σχεδὸν παράλυτο. Σ’ ἐπίσκεψη τοῦ κριτικοῦ του ἐκδότη Julius Elias, κατάφερε νὰ ψελλίσῃ ραγικώτατα: Δές! Δές τί κάμω! Κάθομαι δῶ καὶ μαθαίνω τὰ γράμματά μου -τὰ γράμματά μου! Ἐγὼ ποὔμουν κάποτε συγγραφέας…

Henrik Ibsen phototographed by Gustav Borgen (1865-1926).jpg
Φωτογραφία τοῦ Ἴψεν στὰ 1898.

Av Gustav Borgenhttp://www.tidsskriftet.no/pls/lts/pa_lt.vis, Offentlig eiendom, Lenke

23/05/1906 – Θάνατος τοῦ Ἑρρίκου Ἴψεν

Στὶς 23/05/1906, ὁ Ἑρρῖκος Ἴψεν πέθανε σ’ ἡλικία 78 ἐτῶν. Θάφτηκε μὲ τιμὲς στὸ νεκροταφεῖο τοῦ Ἄρεσλοῦντεν τῆς Χριστιανίας, στὴν ὁμήγυρη ἄλλων σημαντικῶν Νορβηγῶν τοῦ Πνεύματος καὶ τῆς Πολιτικῆς.

Ὡσότου κουραστῶ,
τὴ γῆ τῆς ἐπαγγελίας θὰ τηρῶ.

Στὸν τάφο μουθὰ γράψουν:
ΟΚΑΝΕΝΑΣΚΕΙΤΑΙΕΔΩ

Πέερ Γκύντ, Ε΄ πράξη, Ι΄ σκηνή.

Ὁ µεταλλωρύχος (1851)

Βουνίσια πέτρα, θενα σπάσῃς μὲ κλαγγή
μὲ τοῦ σφυριοῦ μου τὴ δύναμη τὴ φοβερή.
Δρόµος πρέπει ἀπὸ μένα κεικάτω ν᾿ ἀνοίξῃ,
ὡσότου τὸ μέταλλο νὰ κάνω ν’ ἀντηχήσῃ!

Βαθειά, στοῦ βουνοῦ τὴν ἔρημη νυχτιά,
μοῦ γνέφουνε μένα τοῦ πλούτου τὰ προικιά:
διαµάντια, πέτρες πολύτιμες κι ἀκριβές
καί, στὸ χρυσάφι ἀνάμεσα, φλέβες πορφυρές!

Μές στὴν ἄβυσσο, ὅλα ἐν εἰρήνῃ,
αἰῶνες ἠρεµία,.. θανατερή γαλήνη…
Ἄνοιξέ μου δρόμο, σφυρί μου τρομερό,
ὥς τῆς καρδιᾶς τ’ ἀπόκρυφα -μές στὸ βουνό!

Μιὰ φορὰ κ’ ἕναν καιρό, μὲ βλέπαν χαρωπό
ἀποψηλὰ τ’ ἀστέρια ἐκεῖ -στὸν ἄπειρο τὸν οὐρανό·
περπατοῦσα στῆς Ἄνοιξης τὸν ἀνθισμένο δρόμο·
ἀνεμελιά παράστεκε γιὰ σύντροφος στὸν ὦμο.

Λησμόνησα, ὅμως, τὸ φῶς τῆς μέρας
μές στὸ λαγούμι τὸ σκοτεινὸ τῆς νύχτας·
λησμόνησα τραγούδια, στεναγμοὺς
μὲς στοὺς δικούς μου ὑπόγειους σκοπούς…

Τὴν ἐποχὴν ἐκείνη πρῶτοκατέβηκα ἐδῶ
καὶ κάθησα καὶ σκέφτηκα μ’ ἀγνό μυαλό:
Τὰ πνεύματα τῆς ἀβύσσου θὰ μοῦ ποῦν
καὶ τῆς ζωῆς τ’ ἀτέλειωτο τὸ αἴνιγμα θὰ βροῦν…

Ὅμως, στοιχειὸ κανένα δὲ δασκάλεψε
κι αὐτὸ βεβαίως πολύ μὲ παραξένεψε…
Κεραυνὸς δὲν ἔφτασε ἀπ’ τὰ ὕψη
τῆς γῆς τὰ βάθη νὰ μοῦ ἀποκαλύψῃ.

Ἤτανε πλάνη;.. Μὰ μήπως μ’ ὡδηγοῦσε,
μπρός -στὸ δρόμο τῆς ἀλήθειας ὠθοῦσε;..
Ἡ λάμψη τὰ μάτια τυφλώνει,
σὰν κάποιος ψηλά τὰ σηκώνῃ.

Ὄχι, κάτω θὰ πάω -στὰ βάθη ἐκεῖ!:
Εἰρήνη θενάβρω αἰώνια, σιωπηλή…
Ἄνοιξέ μου δρόμο, σφυρί μου τρομερό,
ὥς τῆς καρδιᾶς τ’ ἀπόκρυφα -μές στὸ βουνό!

Σφυριά στὴ σφυριά, ξανά καὶ ξανά
ὡσότου φτάσῃ ἡ ὕστατη φορά…
Πουθενά δὲ φαίνεται ἡ πρωινὴ ἡ ἀχτῖδα!
Πουθενά τοῦ ἥλιου ἡ χρυσῆ ἡ ἐλπίδα!

Henrik Ibsen grave - Oslo 06.jpg
Ὁ τάφος τοῦ Ἑρρίκου Ἴψεν στὸ Ὄσλο (τὴν τότε Χριστιανία).

By Superchilum – Own work, CC BY-SA 4.0, Link